DSC00586NEDEN OLMASIN?

GÜMRÜK HİZMETLERİNDE ‘DÖNER SERMAYE’

 (TASİŞ + DESTEK HİZMETLERİ + GÜMRÜK HİZMET BEDELİ) – İHRACATTA MESAİ ÜCRETİ =

DÖNER SERMAYELİ ETKİN GÜMRÜK HİZMETLERİ

Osman ERDOĞAN

PC Gümrük Külliyatı

osman-pw@hotmail.com

 

 

Daha önce yayımlanan makalelerimin mevzuat uygulamalarına yönelik teknik ve hukuki anlatımlar içerdiğini dikkate alarak, gümrük teşkilatıyla ilgili kamuoyunda eksikliğini hissettiğim bilgilendirmenin bir nebze de olsa giderilebileceği ve de makale konusunun her kesim tarafından eleştirisel yaklaşılmasını sağlayabileceği düşüncesiyle iş bu makaleyi konuşma-sohbet formatında hazırlamayı tercih ettim.

Makalenin ana konusu “mesai saatleri dışında verilen gümrük hizmetlerinden dolayı tahsil edilen fazla çalışma ücretlerinin yeniden yapılandırılması” olsa da, ”Ne gerek var!” diyerek, okumak istemeyenlere, benzeri farklı yaklaşımların ne gibi sonuçlar doğurabileceğini vurgulayabilmek için yazının sonuç bölümünü BÜYÜK puntolarla öne almak istiyorum:

- 2023 HEDEFİ İÇİN YENİ VİZYON ve MİSYON BELİRLEYELİM,

- İHRACATÇIYI DESTEKLEYELİM,

- YERİNDE GÜMRÜKLEMEYİ YAYGINLAŞTIRALIM,

- SONRADAN KONTROL VE ERTELENMİŞ KONTROLÜ ETKİNLEŞTİRELİM,

- BASİTLEŞTİRİLMİŞ İŞLEMLERİ YAYGINLAŞTIRALIM,

- GÜMRÜK HİZMETLERİNDE EŞ KATEGORİLERİ BELİRLEYELİM,

- HİZMET MALİYETLERİNİ YALINLAŞTIRALIM,

- HİZMET GİDERLERİNİ HIZLA KARŞILAYABİLELİM,

- HİZMET ARAÇ-GEREÇLERİNİ HER AN GÜNCELLEYEBİLELİM,

- FAZLA ÇALIŞMA ÜCRETLERİNİ TÜM PERSONEL İÇİN EK GELİR OLARAK REALİZE EDELİM,

sonuç olarak da

- KAMUOYUNDA, HİZMETTE LİDER KURUM OLARAK ANILALIM.

 

Hedef olarak belirlenen konu başlıklarına bakıldığında, bunların fazla çalışma ücretiyle ne ilgisi var, diye düşünülebilir. İhracat işlemlerinden fazla çalışma ücretinin tümüyle kaldırılması, ithalat işlemlerinde ise belirlenecek bir oranda “Gümrük Hizmet Bedeli” tahsil edilmesi mümkün olamaz mı?  Sorusuyla beklentilerinizi, iyice karmaşık hale getirelim. Peşin hükümle yaklaşacak olanların “Kesinlikle olamaz!” diyeceklerini tahmin etmek zor değil. Ancak, mevcut yapıda gerçekliğini inkâr edemeyeceğimiz aşağıda belirtilen olumsuzlukların bertaraf edilebileceğini iddia ediyor ve ısrarla savunuyorum.

Fazla çalışma ücreti ile yol masraflarının tahsili ve dağıtımının mevcut haliyle aşağıdaki gerçeklerle birlikte olduğunu hatırlayalım:

-          Gümrük hizmetleri, başta sanayicilerin sürdürülebilir üretimine mani olmaması, yolcuların gümrük kapılarında beklemeden işlemlerinin tamamlanması (yolcu işlemlerinde fazla çalışma ücreti tahsil edilmemektedir), ihracat ve transit işlemlerinde ulusal rekabet politikalarının yürütülmesi ve bunun gibi bir çok haklı gerekçelerle çalışma saatleri dışında “mesai bitti” kavramı olmadan fazla çalışma ücreti yatırılarak, gümrük idareleri yedi/yirmi dört faaliyetlerini sürdürmektedir. Bu hizmeti veren özellikle taşra personelinin ise bir çok konuda inisiyatif kullanması, bulunduğu yere göre sosyal hayatta yer edinmesinin zorlaşması, zorunlu rotasyona mecbur olduğu için aile bütünlüğünü dönemsel olarak da olsa koruyamaması ve bunlar gibi birçok gerçeklerden hareketle meslek; ücret politikası, mesai ve yol masrafları adı altında ek ödemelerle cazip kılınmaya çalışılmaktadır.

-          Her ne kadar Kanun, Bakanlar Kurulu Kararı ve Yönetmelikte saat ücreti veya araç başına tahsil edilecek ücretler belli olsa da gümrük idaresinin bulunduğu yer, personel sayısı ve yükümlünün yapısına göre farklı meblağlar tahsil edilebilmektedir. Mersin Limanı ile Ambarlı Limanı’nda aynı tonajlı bir geminin gümrük işlemlerinde tahsil edilen mesai ücretlerinin aynı olma ihtimalinin olmaması gibi.

-          Gerek bölgeler gerek ise aynı bölgeye bağlı gümrük idarelerinde personele ödenen mesai ücreti unvanlara göre birbirine yakın olsa da yol masrafları adı altında ödenen yolluk ücretleri farklılık gösterebilmekte, hatta birçok gümrük idaresinde yolluk ücreti tahsil edilebilecek gümrük işlemleri olmadığından dolayı da farklı meblağlar karşımıza çıkmaktadır.

-          Mesai ücretlerinin havuz sistemiyle dağıtılıyor olmasının olumlu veya olumsuz yönleri olduğu halde personel arasında ek bir gelir olarak algılandığı için olumlu yönü daha ağırlık kazanmaktadır. Bununla birlikte, mesai saatleri haricinde gümrük işlemi olmayan Müdürlüklerde görev yapan personele ödenen mesai ücretinin, gecesi-gündüzüne karışarak çalışılan gümrük idarelerinde toplanan fazla çalışma ücretleriyle karşılanması hususu da tam anlamıyla sindirilmiş değildir. Lakin, rotasyona tabi personel rejimi sürdürüldüğü için bu husus, psikolojik bir algıyla bastırılmıştır.

-          Yol masrafları ise 6245 sayılı Harcırah Kanunu kapsamında tahsil edilen ve ilgili personele ödenebilen bir masraf kalemi olduğundan her gümrük idaresinde bu kapsamda gümrük işlemi bulunmamaktadır. Bulunan gümrük idarelerinde ise yükümlüsünce karşılanması gereken masrafların görev yolluğu yatırılarak personelin kendi imkânlarıyla karşılanması, gümrük işlemlerini hızlandırmakta, ancak bu husus, göreceli olabildiğinden tartışmalı yönleri içinde barındırmaktadır.

-          Mesai ücreti, her ne kadar özlük haklarını (emeklilik durumunda alacağı maaş veya ikramiye gibi) etkilemese de gelir kalemlerinde gösterilebilmektedir. Yol masrafları ise tahsil amacı ve ödemesini düzenleyen 6245 sayılı Harcırah Kanunu gereği bir gelir değil, yapılan masrafın telafi edilmesi olduğundan mal beyanlarında gelir kalemlerinde gösterilememektedir.

-          Mesai ve yolluk ücretleri özlük haklarından sayılmadığı için emekli maaşını etkilememekte, memuriyette aktif çalışıldığında elde edilen gelir ile emekli olunması durumunda alınacak aylık ücret arasında 3-4-5 kat fark olabilmektedir. Bu durumdaki personel ise gerçekte, emekli olmayı çok arzu etse de ekonomik şartlardan dolayı çalışmayı ve hatta rotasyona tabi olarak aile bütünlüğünden mahrum olmayı bile göze alarak görev yapmaya mecbur kalmaktadır. Doğal olarak da işgücü verimi düşmekte, yeni personel sirkülasyonu da istenilen seviyede yönetilememektedir.

-          Bunlara ek olarak, mesai ücretlerinin tahsili-takibi ve yolluk ücretlerinin tahsil ve dağıtımına  ilişkin olarak her bir idarede farklı usul ve yöntemlerle işlem tesis edilmekte, denetim elemanlarınca tahkikatlar yapılmakta, taşra teşkilatı ile merkez teşkilatı arasında gereksiz spekülasyonlara konu yapılabilmektedir.

-          Sonuç olarak, mesai ve yolluk ücretleri personelin refah düzeyinde göreli bir artış sağlamakta, ancak söz konusu ücretler kamuoyunda bilinmediği için personelin sosyal yapı içinde ekonomik ihtiyaçlarını karşılama becerisi orantılı görülmediğinden, “TV Reytinglerine konu olan gerekçelerle!” izole olmasına neden olmaktadır. Oysa ki tek maaşla geçimini sağlayan herhangi bir gümrük personelinin en az 3-4 Bin TL;  çalışan eş durumu nedeniyle iki maaşlı bir gümrük personelinin ise en az 5-7 Bin TL aylık geliri bulunmaktadır. Bu hususun kamuoyunda bilinmesinin gerek o personel gerek ise kurumumuz adına vereceği olumlu imajın artık farkında olunması ve gümrük personelinin gelir durumuyla ilgili mevcut ketum yapıdan kurtulunması gerekmektedir.

Maaş, mesai ve yolluk şeklindeki gelir kalemlerinin personel ve kurumsal yapıdaki etkisine ilave olarak, genel bütçeden karşılanması gereken birçok hizmetin kurumumuzun işlevsel ve hukuksal yapısıyla kendi imkânlarıyla karşılaması sağlanabilir. Şöyle ki;

-          Gümrüklü sahalarda eksikliğini hissettiğimiz ve genel harcama kalemlerinden bir türlü sıra gelmeyen, Dünya Bankası veya AB fonlarından medet umduğumuz veya Liman ve Geçici Depolama hizmetlerini veren kuruluşlara işletme şartlarından biri olarak kabul ettirme beklentileri nedeniyle her geçen gün zaman kaybettiğimiz ve en nihai sabırla beklediğimiz  X-RAY cihazlarının alınması-işletilmesi,

-          Yazılım sektöründe daha etkin programlar üretilebilmesi ve güncelliğiyle sürdürülebilir olması için ödenek sıkıntısı çekmeden teknik alt yapıyı güçlendirecek kaynak oluşturulması,

-          Basitleştirilmiş işlemlerden kaynaklanan sonradan kontrollerin yükümlüye bağımlı olmadan yapılabilmesi (rastgele yerinde fiziki muayene yapılması gerektiği durumlarda her gümrük idaresinin muayene ve denetimle görevli personelinin kullanabileceği araç tahsisi gibi)

-          Gümrük gözetimi ve denetimi devam eden eşyada (dahilde işleme izni ve nihai kullanım izinleri gibi) etkin kontrollerin yükümlüye bağımlı olmadan sağlanabilmesi,

-          İç piyasa denetimiyle gümrük gözetim ve denetiminin entegre edilebilmesi için yöntemlerin geliştirilmesi,

-          Personelin hazırlık ve güncelleme eğitimlerinde daha etkin olabilmesi için yerinde uygulamalı eğitim metotlarının geliştirilmesi,

-          Sonuç olarak, her ne kadar genel bütçeye tabi kurum olsak da faaliyet alanı ve işlevsellik yönünden değerlendirildiğinde, personel rejimi ve diğer tüm materyallerin etkin kullanılmasını sağlamak için kurumumuza özgü bir yapılanmaya gidilmeli ve “döner sermaye”nin etkin kullanımı sağlanmalıdır.

 

Buraya kadar aktarılan birbirinden farklı hususların her birinin kesiştiği tek nokta “kaynak” olduğundan, bu faaliyetlerin tek elden yönetilebilmesi “kaynak” sorununu çözümleyecek, etkinliği arttıracak, kurumsal kimliğin oluşmasında ciddi bir rol üstlenecektir.

 

Bunun için yapılması mümkün olan hususları tartışma ve öneriye açık bir şekilde ana hatlarıyla şöyle özetleyebiliriz:

a) Kaynak temini

-          TASİŞ ve Destek Hizmetleri Dairesi Başkanlığının birleştirilerek Gümrük Döner Sermaye İşletmesinin ihdas edilmesi,

-          Mevcut uygulanan mesai sisteminin (fazla çalışma ücretinin) tümüyle kaldırılması,

-          İthalat işlemlerinden Gümrük Hizmetleri Bedeli adı altında Gümrük Döner Sermaye İşletmesine kaynak oluşturulması,

-          İhracat, Transit ve yolcu işlemlerinde Gümrük Hizmetleri Bedeli alınmaması (ülkemiz üzerinden doğrudan başka ülkelere transit geçen taşıtlardan alınan geçiş ücreti hariç),

-          Gümrük Hizmetleri Bedeli’nin serbest dolaşıma giriş beyannamelerinde CIF bedelin % 0,4’ü (binde dört) oranında tahakkuk ettirilmesi ve gümrük vergileriyle birlikte tahsil edilmesi,

-          Dahilde işleme ve kısmi muafiyet kapsamı geçici ithalat beyannamelerinde % 0,2 (binde iki) oranında Gümrük Hizmetleri Bedeli’nin tahakkuk ettirilmesi ve gümrük vergileriyle birlikte tahsil edilmesi (İhracat işlemlerinden hiç alınmadığı dikkate alındığında bu rejimlerin de, ihracat ve istihdamı teşvik edici uygulamalardan olması nedeniyle kati ithalata göre daha düşük oranda belirlendiği hususunda dış ticaret mensuplarının bilgilendirilmesi),

-          Kabul-Tescil işlemlerinin, Vezne işlemlerinin ve/veya muayene memurlarınca yapılan muayene ve tahakkuk işlemlerinin mesai saatleri dışında olması durumunda, gerçekte mesai saatleri dışında işlem yapan firma ile mesai saatleri içinde işlem yapan firmalar arasında farklılık olması gerektiğinden yukarıdaki oranlara ilave olarak doğrudan sistem tarafından % 0,2 (binde iki) oranında Ek Gümrük Hizmetleri Bedeli’nin tahakkuk ettirilmesi ve gümrük vergileriyle birlikte tahsil edilmesi (Bu husus, beyanname ilk oluşturulurken ‘işlemlerin mesai saatleri dışına sarkıp sarkmayacağı’ yükümlüye tercih ettirilerek yaptırılabileceği gibi merkezi BİLGE sistemine mesai saatleri dışındaki zamanların “saat algılaması” eklenerek de doğrudan yaptırılabilir),

-          Yukarıda öngörülen oranlar dikkate alındığında 2012 yılında gerçekleşen ithalat rakamlarından yola çıkılarak yıllık Gümrük Hizmet Bedeli için oluşacak kaynak miktarı hesaplanabilir (yaklaşık 190 Milyar Dolar kati ithalat, 40 Milyar Dolar da diğer ithalat işlemleri ve bunların % 15 oranında mesai saatleri dışında yapılmış olabileceği dikkate alınarak hesaplanacak olur ise 2012 yılı için oluşacak kaynak miktarının yaklaşık 900 Milyon Dolar olacağı görülecektir),

-          Mevcut uygulamadaki tahlil ücretlerinin de aynı döner sermaye hesabına aktarılması

ile Döner Sermaye İşletmesinin aşağıdaki hizmetleri tek elden, yeknesak ve istikrarlı bir şekilde yürütmesi sağlanabilir:

 

b) Gümrük Hizmetleri Bedeli’nin kullanım ve dağıtımı

- Görev yeri (bölge farklılıkları özellikle dikkate alınarak), görev alanı ve unvan başta olmak üzere idarece belirlenecek diğer unsurlar göz önüne alınarak Gümrük Personeline döner sermayeden ek gelir ödemesi yapılması,

- Döner Sermayeden yapılacak ek ödemelerin özlük haklarına ilave edilerek emeklilik maaş durumunu etkilemesi, bu sağlanamıyor ise emeklilik ikramiyesi olarak toplu bir ödeme sisteminin oluşturulması,

- X-Ray cihazlarının temini, bakımı, işletilmesi ve kullanımı ile ilgili olarak ilgili firmalarla doğrudan muhatap olunması,

- Muayene ve denetim, sonradan kontrol / ertelenmiş kontrol için Gümrük Müdürlüklerine makam arabası dışında özel araç tahsis edilmesi (Bunun demirbaş olarak alımı değil, ticari kiralama yöntemi ile yapılmasının çok daha ekonomik ve işlevsel olacağı kanaatindeyim.),

- Tüm demirbaşa kayıtlı servis araçlarının elden çıkarılması ve toplu taşıma yapan kooperatiflerle anlaşma yapılarak personelin görev yerlerine gidiş gelişlerini (nöbet değişimleri dahil) sağlamak için servis taşımacılığı hizmetini doğrudan döner sermaye işletmesinin alması sağlanabilir.

 

Yukarıda anlatılan hususları kısaca özetleyecek olursak;

-          Mesai, Yolluk veya Harcırah belirlenmesi, takibi, tahsili ve dağıtımı kargaşasına son verilecek,

-          2023 hedefi doğrultusunda gümrük hizmetlerinin bedeli ithalatçıdan karşılanarak ihracatçıya destek olunacak,

-          Gümrükten hizmet alanların bu hizmet karşılığındaki giderleri daha da yalınlaşarak planlanması ve sürdürülebilir olması sağlanmış olacak,

-          Gümrük hizmetlerinin yapısı ve ihtiyaçları göz önüne alındığında, gerek araç-gereç gerek ise personel yönetiminin daha rasyonel olması sağlanacak,

-          Hesap verebilir, şeffaf ve etkin bir gümrük idaresi hedefine ulaşmada büyük bir atılım sağlanmış olacaktır.

 

Osman ERDOĞAN

Müdür Yardımcısı V.

Pc Gümrük Külliyatı yapımcısı

osman-pw@hotmail.com  0505 626 92 56

 

DİVAN Dergisi (Gümrük Muayene Memurları Derneği Ekim 2013 yayımı)